Masa remaja merupakan satu fasa perkembangan yang amat penting dalam kehidupan seseorang. Pada peringkat ini, remaja bukan sahaja mengalami perubahan fizikal yang ketara, malah turut melalui perkembangan emosi, sosial dan kognitif yang kompleks. Dalam tempoh ini juga, otak sedang mengalami proses pematangan yang pesat, menjadikan remaja lebih cenderung untuk meneroka pengalaman baharu, mengambil risiko dan mudah dipengaruhi oleh persekitaran. Walaupun sifat ingin mencuba merupakan sebahagian daripada perkembangan normal, ia turut membuka ruang kepada pelbagai tingkah laku berisiko, termasuk penyalahgunaan dadah sintetik. Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, penggunaan dadah sintetik telah menjadi cabaran kesihatan awam yang semakin membimbangkan di seluruh dunia. Tidak seperti dadah tradisional, kebanyakan dadah sintetik dihasilkan di makmal dengan struktur kimia yang sentiasa diubah bagi mengelakkan penguatkuasaan undang-undang. Keadaan ini menyebabkan kesannya terhadap tubuh dan otak sukar diramal, malah jauh lebih berbahaya. Apa yang lebih membimbangkan ialah ramai remaja menganggap dadah ini lebih "selamat" kerana dipasarkan sebagai produk moden, bahan rekreasi atau alternatif yang kononnya kurang memudaratkan. Hakikatnya, ancaman sebenar dadah sintetik bukan sekadar menyebabkan ketagihan, tetapi turut menjejaskan perkembangan otak, kesihatan mental dan potensi masa depan seseorang remaja. Oleh itu, pendekatan pencegahan perlu beralih daripada menakut-nakutkan remaja kepada usaha melindungi perkembangan otak, memperkukuhkan daya tahan psikologi serta membina persekitaran yang menyokong kesejahteraan mental mereka. Dadah sintetik: Ancaman yang semakin berkembang Dadah sintetik merujuk kepada bahan psikoaktif yang dihasilkan secara kimia bagi meniru kesan dadah semula jadi seperti ganja, kokain, heroin atau amfetamin. Antara contoh yang sering dilaporkan termasuk methamphetamine (syabu), synthetic cannabinoids ("K2" atau "Spice"), cathinones sintetik ("bath salts"), MDMA serta pelbagai jenis new psychoactive substances (NPS). Cabaran utama ialah bahan-bahan ini sering dipasarkan dalam bentuk yang menarik perhatian golongan muda seperti pil berwarna-warni, serbuk, cecair, vape atau gula-gula. Ada antaranya dijual melalui platform dalam talian atau media sosial dengan nama komersial yang mengelirukan. Kandungan sebenar pula sering tidak diketahui kerana satu produk boleh mengandungi campuran pelbagai bahan kimia pada dos yang tidak konsisten. Menurut United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC), lebih daripada 1,300 jenis NPS telah dikenal pasti di seluruh dunia. Walaupun sebahagiannya diharamkan, pengeluar sentiasa menghasilkan variasi baharu yang menyukarkan proses pemantauan dan penguatkuasaan. Di Malaysia, trend penyalahgunaan methamphetamine atau syabu kekal membimbangkan. Data Agensi Antidadah Kebangsaan (AADK) menunjukkan bahawa methamphetamine merupakan antara dadah yang paling kerap disalahgunakan dalam kalangan individu yang dikesan mendapatkan rawatan atau menjalani pemulihan. Walaupun majoriti pengguna terdiri daripada golongan dewasa muda, penglibatan remaja turut meningkat, sekali gus menuntut perhatian serius daripada semua pihak. Mengapa remaja lebih mudah terdedah? Persoalan penting ialah mengapa remaja lebih mudah terjebak berbanding orang dewasa? Jawapannya berkait rapat dengan perkembangan otak. Bahagian hadapan otak (prefrontal cortex), yang berfungsi mengawal pertimbangan, membuat keputusan, merancang masa hadapan dan mengawal impuls, hanya mencapai kematangan sepenuhnya sekitar pertengahan usia 20-an. Sebaliknya, sistem ganjaran otak yang dikawal oleh neurotransmiter dopamin berkembang lebih awal. Ketidakseimbangan perkembangan ini menyebabkan remaja lebih tertarik kepada pengalaman baharu, keseronokan segera dan tingkah laku berisiko. Dalam keadaan ini, dadah sintetik yang merangsang pengeluaran dopamin secara mendadak menjadi amat berbahaya kerana ia mengganggu proses perkembangan otak yang masih berlangsung. Remaja juga lebih mudah dipengaruhi oleh faktor persekitaran seperti tekanan rakan sebaya, konflik keluarga, masalah akademik, buli, trauma, kesunyian, tekanan emosi serta pendedahan kepada kandungan media sosial yang mempromosikan gaya hidup berisiko. Apabila cabaran ini berlaku tanpa sokongan emosi yang mencukupi, sesetengah remaja mungkin melihat dadah sebagai jalan keluar sementara daripada tekanan yang dialami. Kesan terhadap otak yang sedang berkembang Otak remaja masih aktif membina sambungan antara sel-sel saraf. Sambungan inilah yang menjadi asas kepada pembelajaran, ingatan, kawalan emosi dan kemahiran menyelesaikan masalah. Dadah sintetik mengganggu proses ini melalui beberapa mekanisme utama. Pertama, ia menyebabkan lonjakan dopamin yang jauh melebihi paras normal. Lama-kelamaan, otak menjadi kurang sensitif terhadap dopamin sehingga individu memerlukan dos yang semakin tinggi untuk memperoleh kesan yang sama. Kedua, dadah sintetik mengganggu proses pembentukan sambungan saraf (synaptic pruning) yang penting bagi perkembangan fungsi kognitif. Gangguan ini boleh menyebabkan masalah tumpuan, kelemahan daya ingatan, kesukaran membuat keputusan dan penurunan prestasi akademik. Ketiga, beberapa jenis dadah sintetik boleh menyebabkan kerosakan langsung kepada sel-sel otak melalui proses keradangan dan tekanan oksidatif. Walaupun sebahagian perubahan mungkin boleh dipulihkan selepas rawatan dan penghentian penggunaan, sebahagian lagi berpotensi meninggalkan kesan jangka panjang, terutama jika penggunaan bermula pada usia yang muda. Kajian neuroimej turut menunjukkan bahawa penyalahgunaan methamphetamine yang berpanjangan boleh mengubah struktur serta fungsi kawasan otak yang mengawal emosi, motivasi dan fungsi eksekutif. Hubungan rapat antara dadah sintetik dan kesihatan mental Penyalahgunaan dadah sintetik tidak berlaku secara berasingan daripada kesihatan mental. Kedua-duanya saling mempengaruhi. Sesetengah remaja mula menggunakan dadah kerana ingin mengurangkan keresahan, kemurungan, kesunyian atau tekanan hidup. Sebaliknya, penggunaan dadah itu sendiri akhirnya memburukkan lagi kesihatan mental sehingga mewujudkan satu kitaran yang sukar diputuskan. Dadah sintetik boleh menyebabkan pelbagai gangguan psikologi seperti: keresahan yang melampau; serangan panik; kemurungan; perubahan emosi yang mendadak; gangguan tidur; impulsiviti; tingkah laku agresif; halusinasi dan delusi; episod psikosis akut. Dalam keadaan tertentu, remaja boleh mengalami psikosis akibat dadah yang menyerupai skizofrenia. Ada yang pulih sepenuhnya selepas rawatan, namun sebahagian lagi berisiko mengalami gangguan psikotik yang berpanjangan, khususnya jika mempunyai kerentanan genetik. Risiko bunuh diri juga meningkat dengan ketara dalam kalangan remaja yang mengalami kedua-dua masalah penyalahgunaan bahan dan gangguan kesihatan mental. Oleh sebab itu, penilaian terhadap kesihatan mental perlu menjadi sebahagian daripada rawatan penyalahgunaan dadah, bukannya dilakukan secara berasingan. Mitos yang perlu diperbetulkan Masih banyak salah faham dalam masyarakat berkaitan dadah sintetik. Antara mitos yang sering didengar ialah penggunaan sekali-sekala tidak memudaratkan. Hakikatnya, sesetengah dadah sintetik mampu menyebabkan sawan, strok, serangan jantung atau psikosis walaupun selepas penggunaan pertama. Ada juga yang percaya vape yang mengandungi bahan sintetik lebih selamat berbanding dadah lain. Sebenarnya, kandungan vape yang diperoleh daripada sumber tidak sah mungkin mengandungi pelbagai bahan kimia yang tidak diketahui dan boleh membawa kesan toksik yang serius. Terdapat juga tanggapan bahawa ketagihan berpunca daripada kelemahan moral atau kurang disiplin. Pandangan ini tidak tepat. Ketagihan ialah gangguan kesihatan yang melibatkan perubahan pada sistem ganjaran otak. Walaupun seseorang perlu bertanggungjawab terhadap proses pemulihan, mereka memerlukan rawatan profesional, sokongan keluarga dan intervensi psikososial yang berterusan, bukannya dipinggirkan atau dihukum semata-mata. Mengenali tanda-tanda awal Ramai ibu bapa hanya menyedari masalah apabila keadaan menjadi serius. Sebenarnya, terdapat beberapa perubahan awal yang boleh menjadi petunjuk bahawa seseorang remaja sedang menghadapi masalah berkaitan dadah atau kesihatan mental. Perubahan tersebut termasuk kemerosotan prestasi akademik secara mendadak, ponteng sekolah, kehilangan minat terhadap aktiviti yang sebelum ini digemari, perubahan kumpulan rakan, mudah marah, perubahan pola tidur, kehilangan selera makan, pengasingan diri, perubahan kebersihan diri, permintaan wang yang kerap tanpa alasan jelas atau kehilangan barang berharga di rumah. Sebahagian remaja mungkin menunjukkan perubahan emosi yang ketara seperti mudah menangis, kelihatan murung, terlalu gelisah atau menunjukkan tingkah laku agresif yang luar biasa. Gejala yang lebih membimbangkan termasuk bercakap seorang diri, mendengar suara yang tiada, mempercayai perkara yang tidak benar, kekeliruan melampau, sawan, kehilangan kesedaran atau mempunyai fikiran untuk mencederakan diri sendiri dan orang lain. Keadaan ini memerlukan penilaian perubatan segera. Yang paling penting, perubahan tingkah laku perlu dilihat secara menyeluruh. Tidak semua perubahan menunjukkan penyalahgunaan dadah, tetapi semua perubahan yang berterusan wajar diberi perhatian dan dinilai lebih awal. Pencegahan bermula di rumah Pencegahan yang paling berkesan sebenarnya bermula sebelum remaja terdedah kepada dadah. Kajian menunjukkan bahawa hubungan kekeluargaan yang positif merupakan antara faktor perlindungan yang paling kuat terhadap penyalahgunaan bahan. Remaja yang mempunyai hubungan rapat dengan ibu bapa lebih cenderung berkongsi masalah dan kurang mencari jalan penyelesaian melalui tingkah laku berisiko. Ibu bapa tidak perlu mengetahui semua perkara tentang dadah untuk menjadi pelindung yang berkesan. Sebaliknya, mereka perlu membina komunikasi yang terbuka, mendengar tanpa terus menghukum, menetapkan sempadan yang jelas serta menjadi contoh kepada gaya hidup sihat. Perbualan mengenai dadah juga tidak seharusnya berlaku hanya selepas berlaku masalah. Pendidikan awal yang sesuai dengan umur, perbincangan tentang tekanan rakan sebaya dan latihan kemahiran membuat keputusan perlu diterapkan secara berterusan sejak kanak-kanak lagi. Sekolah sebagai benteng perlindungan Sekolah memainkan peranan penting kerana sebahagian besar masa remaja dihabiskan di persekitaran pendidikan. Pendekatan moden dalam pencegahan tidak lagi tertumpu kepada ceramah yang hanya memaparkan kesan ngeri dadah. Sebaliknya, program yang lebih berkesan memberi tumpuan kepada pembangunan kemahiran hidup, pengurusan emosi, penyelesaian konflik, komunikasi berkesan, literasi kesihatan mental dan kemahiran menolak pengaruh negatif. Guru juga perlu diberi latihan untuk mengenal pasti perubahan tingkah laku yang mungkin menandakan masalah kesihatan mental atau penyalahgunaan bahan. Pengesanan awal membolehkan remaja dirujuk kepada kaunselor sekolah atau perkhidmatan kesihatan sebelum masalah menjadi lebih serius. Pada masa yang sama, budaya sekolah yang inklusif dan bebas daripada buli mampu mengurangkan banyak faktor risiko yang mendorong remaja mencari pelarian melalui dadah. Komuniti dan media sosial turut mempengaruhi pilihan remaja Remaja hari ini membesar dalam dunia digital yang sentiasa mempengaruhi cara mereka berfikir dan membuat keputusan. Kandungan media sosial yang menormalisasikan penggunaan dadah atau memaparkan gaya hidup berisiko sebagai sesuatu yang menarik boleh membentuk persepsi yang salah. Oleh itu, komuniti perlu memainkan peranan aktif dalam menyediakan alternatif yang lebih sihat seperti aktiviti sukan, kesukarelawanan, seni, kepimpinan belia dan pembangunan kemahiran. Penglibatan dalam aktiviti yang bermakna membantu meningkatkan rasa memiliki, harga diri dan hubungan sosial yang positif. Media pula mempunyai tanggungjawab untuk menyampaikan maklumat yang tepat dan berasaskan bukti. Liputan yang terlalu sensasi tanpa elemen pendidikan boleh menimbulkan stigma atau salah faham, sedangkan pendekatan yang seimbang mampu meningkatkan kesedaran masyarakat. Bilakah bantuan profesional perlu diperoleh? Ramai keluarga menunggu terlalu lama sebelum mendapatkan rawatan kerana bimbang akan stigma atau berharap masalah akan pulih dengan sendiri. Hakikatnya, semakin awal intervensi diberikan, semakin baik peluang pemulihan. Remaja perlu dibawa mendapatkan penilaian profesional sekiranya disyaki menggunakan dadah, menunjukkan perubahan tingkah laku yang ketara, mengalami simptom kemurungan atau keresahan yang berpanjangan, mendengar suara, melihat perkara yang tidak wujud, mempunyai fikiran membunuh diri atau mencederakan diri, atau mengalami sawan dan kehilangan kesedaran selepas mengambil bahan yang tidak diketahui. Rawatan moden bukan hanya bertujuan menghentikan penggunaan dadah. Ia melibatkan penilaian menyeluruh terhadap kesihatan mental, keadaan fizikal, fungsi keluarga, prestasi akademik dan faktor sosial yang menyumbang kepada masalah tersebut. Pendekatan multidisiplin yang melibatkan pakar psikiatri, pegawai psikologi klinikal, kaunselor, pegawai perubatan, jururawat, ahli terapi, pekerja sosial perubatan dan keluarga memberikan peluang pemulihan yang jauh lebih baik berbanding pendekatan yang hanya memberi tumpuan kepada ketagihan semata-mata. Membina Daya Tahan untuk Masa Depan Perlindungan terbaik terhadap dadah sintetik bukanlah berasaskan ketakutan semata-mata, tetapi melalui pembinaan daya tahan (resilience) dalam diri remaja. Daya tahan ialah keupayaan seseorang untuk menghadapi tekanan, bangkit daripada kegagalan dan menyesuaikan diri dengan cabaran kehidupan. Kemahiran ini boleh dipupuk melalui hubungan kekeluargaan yang kukuh, komunikasi yang terbuka, sokongan guru dan rakan sebaya yang positif, penglibatan dalam aktiviti yang bermakna serta kemahiran mengurus emosi dan membuat keputusan yang bijak. Selain faktor psikososial, penghayatan nilai-nilai murni dan spiritual turut menjadi sumber kekuatan dalaman bagi ramai remaja. Bagi mereka yang mempunyai pegangan agama atau kepercayaan tertentu, amalan seperti berdoa, beribadah, bermuhasabah, bersyukur serta menyertai aktiviti kerohanian dan kemasyarakatan yang positif dapat memupuk ketenangan jiwa, harapan dan rasa tujuan hidup. Kajian menunjukkan bahawa penghayatan spiritual yang sihat dikaitkan dengan kesejahteraan psikologi yang lebih baik, daya tahan yang lebih tinggi terhadap tekanan serta risiko penyalahgunaan bahan dan masalah kesihatan mental yang lebih rendah. Walau bagaimanapun, sokongan spiritual bukanlah pengganti kepada rawatan profesional, sebaliknya melengkapi intervensi perubatan, psikologi dan sokongan sosial dalam membantu remaja mencapai kesejahteraan yang menyeluruh. Remaja yang mempunyai matlamat hidup, rasa dihargai dan keyakinan terhadap masa depan lebih cenderung membuat pilihan yang melindungi kesihatan diri. Justeru, setiap usaha memperkukuhkan kesejahteraan mental, membina daya tahan dan memupuk nilai-nilai positif dalam kalangan remaja merupakan pelaburan jangka panjang yang penting untuk mencegah penyalahgunaan dadah sintetik serta melahirkan generasi yang lebih sihat, berdaya tahan dan berpotensi. Penutup Dadah sintetik bukan sekadar isu jenayah atau ketagihan, tetapi merupakan ancaman serius terhadap perkembangan otak, kesihatan mental dan masa depan generasi muda. Setiap remaja yang terdedah kepada bahan-bahan ini berisiko kehilangan bukan sahaja fungsi kognitif dan kesejahteraan psikologi, malah peluang untuk mencapai potensi sebenar dalam kehidupan. Oleh itu, pencegahan perlu dilaksanakan secara menyeluruh melalui pendidikan berasaskan bukti, sokongan keluarga yang kukuh, persekitaran sekolah yang selamat, komuniti yang prihatin serta akses kepada perkhidmatan kesihatan mental yang mudah dicapai. Pada masa yang sama, masyarakat perlu menghapuskan stigma terhadap remaja yang mendapatkan bantuan kerana intervensi awal mampu mengubah perjalanan hidup mereka ke arah pemulihan yang lebih baik. Akhirnya, melindungi remaja daripada dadah sintetik bukan sekadar menghalang mereka daripada mencuba bahan terlarang, tetapi merupakan usaha memelihara perkembangan otak, kesihatan mental dan potensi mereka sebagai generasi pewaris negara. Apabila ilmu pengetahuan, kasih sayang keluarga, sokongan masyarakat serta penghayatan nilai-nilai murni dan spiritual bergerak seiring, kita bukan sahaja mampu mencegah penyalahgunaan dadah, malah membantu remaja membesar sebagai individu yang sihat, berdaya tahan, berakhlak dan mempunyai hala tuju kehidupan yang jelas. Melindungi otak remaja hari ini bermakna membina masa depan Malaysia yang lebih sihat, sejahtera dan berdaya tahan. Intipati Utama Dadah sintetik semakin berbahaya kerana kandungan dan kesannya sukar diramal. Remaja lebih terdedah kerana perkembangan otak mereka masih berlangsung dan dipengaruhi oleh faktor persekitaran. Kesihatan mental dan penyalahgunaan dadah saling berkait serta memerlukan intervensi secara menyeluruh. Pencegahan yang berkesan bermula dengan membina daya tahan psikologi, hubungan kekeluargaan yang kukuh dan persekitaran yang menyokong. Intervensi awal dan rawatan berasaskan bukti memberi peluang terbaik kepada remaja untuk pulih dan membina masa depan yang lebih sihat.

Rajah 1. Lima Benteng Perlindungan Remaja daripada Penyalahgunaan Dadah Sintetik. Infografik dihasilkan oleh penulis menggunakan ChatGPT (OpenAI) berdasarkan bukti saintifik dan rujukan yang disenaraikan dalam artikel.

Rujukan Agensi Antidadah Kebangsaan. (2024). Laporan Dadah 2024. Kementerian Dalam Negeri Malaysia. National Institute on Drug Abuse. (2020). Drugs, brains, and behavior: The science of addiction. U.S. Department of Health and Human Services. https://nida.nih.gov/publications/drugs-brains-behavior-science-addiction United Nations Office on Drugs and Crime. (2024). World Drug Report 2024. United Nations. https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/world-drug-report-2024.html World Health Organization. (2024). Global status report on alcohol and health and treatment of substance use disorders. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240096745 World Health Organization. (2024). Adolescent and young adult health. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescents-health-risks-and-solutions World Health Organization. (2025). Mental health of adolescents. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health

Disediakan oleh: Prof. Madya Dr Rahima Dahlan @ Mohd Shafie  Pakar Perunding Psikiatri Kanak-kanak dan Remaja Hospital Sultan Abdul Aziz Shah Universiti Putra Malaysia

Tarikh Input: 03/08/2026 | Kemaskini: 03/08/2026 | ahmadfaiq